Θράκη (Ν.Έβρου, Ν.Ροδόπης)
Επιμέλεια κειμένων, επιλογή φωτογραφιών και βίντεο: Παναγιώτης Χαλκιόπουλος
1) Ταπεινός (Πασχαλιάτικος) 2) Κουσευτός 3) Δεντρίτσι 4) Ζωναράδικος 5) Χασαπιά 6) Γίκνα, Ξέσυρτος
1) Ταπεινός (Πασχαλιάτικος) (Ν.Έβρου)
Ο χορός αυτός συναντάται κυρίως στα νότια χωριά της ομάδας των Μάρηδων. Τα χωριά των Μάρηδων είναι δεκατρία και είναι κτισμένα εκατέρωθεν του Ερυθροποτάμου. Χορεύεται τις ημέρες του Πάσχα μόνο από γυναίκες αλλά παρατηρούνται ανάμεσα στα χωριά μικροδιαφορές στο χορευτικό μοτίβο. Ένα από τα χωριά της ομάδας των Μάρηδων που συναντάμε τον Ταπεινό του Πάσχα και μάλιστα με μία ιδιαίτερη κίνηση στα χέρια είναι
οι Ασβεστάδες (Κιρέτσκιοϊ).
Ένα άλλο χωριό της ομάδας που συναντάται ο χορός είναι η Καρωτή (Κουρτζί).
Πηγές – Πληροφορίες : Βαγγέλης Δημούδης, Γιώργος Ζιώγας
Προτεινόμενο βίντεο 1: Ο Ταπεινός του Πάσχα όπως χορεύεται στους Ασβεστάδες.
Προτεινόμενο βίντεο 2: Ο Ταπεινός του Πάσχα των Ασβεστάδων. Χορεύουν μέλη τοπικών συλλόγων σε γλέντι.
2) Κουσευτός (Ν.Ροδόπης, Ν.Έβρου)
Θεωρείται παραλλαγή του Ζωναράδικου και τον συναντάμε και με την ονομασία Τρεχάτος. Κουσεύω σημαίνει τρέχω. Οπότε ο χορός ονομάστηκε έτσι διότι χορεύεται με τρεχαλητά βήματα προς τη φορά του κύκλου. Περιοχές που έχει καταγραφεί ότι οι κάτοικοί τους χόρευαν ή χορεύουν τον Κουσευτό είναι η Ξυλαγανή Ροδόπης, η Καρωτή (Κουρτζί) και οι Ασβεστάδες (Κιρέτσκιοϊ) Διδυμοτείχου. Μάλιστα στους τελευταίους ο χορός έχει και την ονομασία Γαϊτάνι διότι τον χορεύουν με το τραγούδι “Τρεις αδερφούλες ήμασταν γαϊτάνι ‘μ γαϊτάνι ‘μ”. Άλλο τραγούδι με το οποίο χορεύουν Κουσευτό είναι το “Μάνα και γιος μαλώνανε σ’ ένα στενό σοκάκι”.
Πηγές – Πληροφορίες : Βαγγέλης Δημούδης, Δόρα Στράτου
Προτεινόμενο βίντεο 1
Προτεινόμενο βίντεο 2: Χορεύουν μέλη τοπικών συλλόγων σε λαϊκό γλέντι. Αξίζει να παρατηρήσουμε στον κύκλο κάποιους ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας οι οποίοι προφανώς είναι βιωματικοί χορευτές και μάλλον όχι μέλη χορευτικών ομάδων.
Προτεινόμενο βίντεο 3: Από λαϊκό γλέντι το 2012.
3) Δεντρίτσι (Ν.Έβρου)
Χορός που ανήκει στην ομάδα των Μεταξάδων. Οι Μεταξάδες είναι έντεκα οικισμοί – χωριά χτισμένα στην ευρύτερη περιοχή του Διδυμοτείχου.
Παλιότερα το Δεντρίτσι χορευόταν σε όλα τα χωριά της ομάδας ενώ σήμερα μόνο σε δύο τρία από αυτά ένα εκ’ των οποίων είναι οι Χιονάδες (Καρλί). Την ονομασία του πήρε από το τραγούδι με το οποίο χορεύεται “Δέντρου είχα στην αυλή μου”.
Τέλος ο χορός σε κάποιες περιπτώσεις χορεύεται και τραγουδιέται συγχρόνως από τους ίδιους τους χορευτές οπότε και οι κινήσεις των τελευταίων, όπως είναι φυσικό, είναι πιο ήπιες.
Πηγές – Πληροφορίες : Γιώργος Ζιώγας, Βαγγέλης Δημούδης
Προτεινόμενο βίντεο
4) Ζωναράδικος (Ν.Έβρου)
Πρόκειται ίσως για τον πιο αγαπημένο και διαδεδομένο χορό στη Θράκη.
Η λαβή των χορευτών είναι από τα ζωνάρια , γι’ αυτό και ονομάστηκε έτσι ο χορός. Σε πολλές περιπτώσεις, όμως, όταν ο χορός φτάνει στο αποκορύφωμά του οι χορευτές αλλάζουν τη λαβή , πιάνονται με τα χέρια σταυρωτά και χορεύουν πολύ πιο έντονα και ορμητικά κουλουριάζοντας τον κύκλο και βγάζοντας και ρυθμικές κραυγές και επιφωνήματα. Υπάρχουν , βέβαια , και περιπτώσεις που ειδικά οι άντρες, κατά κανόνα στο κουλούριασμα του χορού, πιάνονται και από τους ώμους.
Προφανώς ο χορός χορεύεται σχεδόν σε όλη τη Θράκη. Οι καταγραφές ,όμως και οι αναφορές που έχουν πέσει στη δική μας αντίληψη αφορούν σε μεγάλο βαθμό το νομό Έβρου στον οποίο ο χορός συναντάται σε πολλές περιοχές με πολλές παραλλαγές από περιοχή σε περιοχή ή ακόμη και από χωριό σε χωριό.
Στα χωριά των Μάρηδων μάλιστα τον συναντάμε με αρκετές διαφορετικές ονομασίες όπως Κλωστρός , Κουλουριαστός, Ντούζκος, Ίσιος, Ζωναριάτκος , Απ’ τους ώμους, Παπίσιος, Νταϊκουτός, Κουλουριαστός και Πλαλτός.
Συγκεκριμένα στην Καρωτή (Κουρτζί) και στα Βρυσικά (Καράμπουναρ) στη γιορτή του Αγιόγιαννου, τα κορίτσια χορεύουν στο μεσοχώρι τραγουδώντας διάφορα τραγούδια σχετικά με τη γιορτή του Αγιόγιαννου. Αργότερα όταν φτάσουν στην αυλή της διαλεχτής, βοηθούν τη διαλεχτή να κατεβάσει το καζάνι με τις φούντες απ’ το κεφάλι της και χωρίς να μπουν μέσα στο σπίτι, αρχίζουν εκεί στην αυλή να τραγουδούν και να χορεύουν γύρω γύρω απ’ το καζάνι χορούς ζωναράδικους πολύ ζωηρούς. Ανήμερα του αγίου Ιωάννου, άμα φτάσουν στο μεγάλο πηγάδι, γύρω γύρω απ’ το καζάνι και το πηγάδι αρχίζουν το χορό με τραγούδια πάντα σχετικά με τον Αγιόγιαννο.
Επίσης σε όλα τα χωριά των Μεταξάδων ο χορός χορεύεται με τον ίδιο τρόπο με εξαίρεση το Ελληνοχώρι (Μπουλγάρκιοϊ) που χορεύεται διαφορετικά.
Στην περιοχή Σουφλίου,χορεύεται ο Ζωναράδικος με κοινό χορευτικό μοτίβο σε όλα τα χωριά της ομάδας με το χωριό Αμόριο (Καράμπελι) να εμφανίζει διαφορά στο χορευτικό μοτίβο.
Αξίζει να σημειωθεί ότι παλιότερα, σε κάποιες περιοχές, χορευόταν μόνο από άντρες και κυρίως από γέροντες ενώ σήμερα χορεύουν και οι γυναίκες που ακολουθούν πιασμένες όλες μαζί από τα ζωνάρια ή ακόμα και ανάμεσα στους άντρες.
Σύμφωνα με μία Θρακιώτικη παράδοση που αφορά περισσότερο την ευρύτερη περιοχή του Διδυμοτείχου για όλους τους κυκλικούς χορούς , ο τελευταίος άντρας για να πιαστεί με την πρώτη του γυναικείου κύκλου έπρεπε να είναι ‘’κοντινοί συγγενείς’’ και μάλιστα να μένουν και οι δύο στο χωριό.
Τέλος παραλλαγή του Ζωναράδικου είναι ο χορός Κουσευτός ή Τρεχάτος που χορεύεται στα χωριά των Μάρηδων αλλά και στην Ξυλαγανή Ροδόπης.
Πηγή – Πληροφορίες : Γιώργος Ζιώγας, Βαγγέλης Δημούδης, ‘’Εγκυκλοπαίδεια του Ελληνικού Χορού’’ Άλκη Ράφτη , έκδοση Θ.Ε.Χ. Δόρα Στράτου.
Προτεινόμενο βίντεο 1
Προτεινόμενο βίντεο 2
5) Χασαπιά (Ν.Έβρου)
Πρόκειται ουσιαστικά για τον γρήγορο χασάπικο και ως γνωστόν η προέλευσή του είναι στο Βυζάντιο όπου ήταν ο χορός της συντεχνείας των μακελάρηδων δηλαδή των κρεοπωλών.
Στο νομό Έβρου τον συναντάμε κυρίως στα χωριά των Μάρηδων όπου χορεύεται με το τοπικό ύφος και με συγκεκριμένες μελωδίες και τραγούδια της περιοχής.
Στα περισσότερα χωριά που χορεύεται η χασαπιά οι άντρες πιάνονται από τους ώμους και οι γυναίκες από τις παλάμες. Στα νότια χωριά της ομάδας, όμως, όπως το Ασπρονέρι (Ακ Μπουνάρ) και οι Ασβεστάδες (Κιρέτσκιοϊ) που χορεύουν πολύ πιο έντονα και δυναμικά το χορό, πιάνονται άντρες και γυναίκες από τους ώμους. Στους τελευταίους , μάλιστα, συχνά χορεύεται συνέχεια μετά τη Σούστα (Σιχτίρ Χαβασί) στον ίδιο αλλά πιο γρήγορο ρυθμό, αφού οι χορευτές αλλάξουν τη λαβή από τις παλάμες στους ώμους.
Ένα ακόμη χωριό της ομάδας που χορεύεται ο χορός είναι η Παταγή (Παζαρλί).
Πηγές – Πληροφορίες : Βαγγέλης Δημούδης, Γιώργος Ζιώγας
Προτεινόμενο βίντεο 1
Προτεινόμενο βίντεο 2
6) Γίκνα, Ξέσυρτος (Ν.Έβρου)
Πηγές – Πληροφορίες :
Προτεινόμενο βίντεο 1: Ο χορός μόνο με το αργό, στρωτό, κινητικό του μοτίβο.
Προτεινόμενο βίντεο 2: Ο χορός και με τα δύο του χορευτικά μοτίβα, το αργό,στρωτό εναλλάσσεται με το γρήγορο δηλαδή το ξέσυρτο.
Φορεσιές
1) Ν. Έβρου
α) Μεταξάδες
Ανδρική φορεσιά από τους Μεταξάδες (Ιματιοθήκη Σταματίνας Μπογέα / paradosiakes-endymasies.gr
Ανδρική φορεσιά από τους Μεταξάδες (Ιματιοθήκη Σταματίνας Μπογέα / paradosiakes-endymasies.gr
Γυναικεία φορεσιά από τους Μεταξάδες (Ιματιοθήκη Σταματίνας Μπογέα / paradosiakes-endymasies.gr
Ανδρική φορεσιά από τους Μεταξάδες (Ιματιοθήκη Σταματίνας Μπογέα / paradosiakes-endymasies.gr
Ανδρική φορεσιά από τους Μεταξάδες (Ιματιοθήκη Σταματίνας Μπογέα / paradosiakes-endymasies.gr
Γυναικείες γιορτινές ενδυμασίες από τους Μεταξάδες από τις αρχές του 20ου αιώνα (Συλλογή Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος / el.wikipedia.org)
Τραγούδια και σκοποί
1) “Τ’ Αρμένου γιος” 2) ”Σεις κουρίτσια” 3) “Δέντρου είχα στην αυλή μου” 4) “Τρεις αδερφούλες είμασταν” 5) “Ο χασάπης”
6) “Ζουμπουλάκι μου” 7) “Για κατιβάτι στου χουρό” 8) “Αλέξης αντρειωμένος” 9) “Με γελάσανε τα πουλιά”
1) “Τ’ Αρμένου γιος” (Ν. Έβρου)
Τραγούδι από το χωριό Καρωτή (Κουρτζί) των Μάρηδων.
Χορός: Ταπεινός (Πασχαλιάτικος).
T’ Aρμένου γιός πινέθηκι(ε) γαλανά ματάκια μ’ κι έμορφα
σ’ ένα σ’ ένα πασά κι αφέντη λάλει λάλει καλό μ’ αηδόνι.
Aφέντη μ’ γω (μου τη) τη θάλασσα γαλανά ματάκια μ’ κι έμορφα,
πι(ε)ζός θα την αδιάβω λάλει λάλει καλό μ’ αηδόνι.
Kι αν την αδιάβ’ς τ’ Αρμίνου γιε (τη θάλασσα) γαλανά ματάκια μ’ κι έμορφα
γαμπρό γω θα (θελ’ να) σι κάμου (σε κάνω) λάλει λάλει καλό μ’ αηδόνι.
Γαμπρό στη θυγατέρα μου γαλανά ματάκια μ’ κι έμορφα
γαμπρό στην αδερφή μου λάλει λάλει καλό μ’ αηδόνι.
Θέλεις την αξαδέρφη μου γαλανά ματάκια μ’ κι έμορφα
θέλεις στην αδερφή μου λάλει λάλει καλό μ’ αηδόνι.
Θέλεις τη θυγατέρα μου γαλανά ματάκια μ’ κι έμορφα
που λάμπει σαν τον ήλιο, λάλει λάλει καλό μ’ αηδόνι.
Όπου γεννήθ’κι σκοτεινά γαλανά ματάκια μ’ κι έμορφα
και φέξαν τα σοκάκια, λάλει λάλει καλό μ’ αηδόνι.
T’ Aρμένου γιός σαν τ’ άκουσε, γαλανά ματάκια μ’ κι έμορφα
ξεντήθ’κι, ξαρματώθ’κι λάλει λάλει καλό μ’ αηδόνι.
Ξεντήθ’κι, ξαρματώθηκι, γαλανά ματάκια μ’ κι έμορφα
μεσ’ στη θάλασσα ρίχτ’κι, λάλει λάλει καλό μ’ αηδόνι.
Σαράντα μέρις έπλεγε, γαλανά ματάκια μ’ κι έμορφα
γελώντας τραγουδιώντας, λάλει λάλει καλό μ’ αηδόνι.
Κι απ’ τις σαράντα κι ύστερα, γαλανά ματάκια μ’ κι έμορφα
κλαίει μοιρολογάει λάλει λάλει καλό μ’ αηδόνι. (2)
2) “Σεις κουρίτσια” (Ν. Έβρου)
Τραγούδι από τα χωριά των Μάρηδων.
Χορός: Γίκνα ή Ξέσυρτος.
Σεις κουρί- σεις κορίτσια κι οι κουπέλες δεν πικραί- δεν πικραίνιστι καμπόσο
Δεν πικραί- δεν πικραίνιστι καμπόσο, ήρθαν ξέ- ήρθαν ξένα παλληκάρια.
Ήρθαν ξέ- ήρθαν ξένα παλληκάρια να μας πά- να μας πάρουν την κουπέλα
Να μας πά- να μας πάρουν την κουπέλα, την κουπέ- την κουπέλα την τρυγώνα.
Την κουπέ- την κουπέλα την τρυγώνα θα την παν’ θα την παν’ σι ξένου τόπου
Θα την παν’ θα την παν’ σι ξένου τόπου κί θα κά- κί θα κάνει η ξένη μάνα;
Κι θα κά- κι θα κάμει ξένη μάνα, ξένη μά- ξένη μάνα παραμάνα;
ξενη μά- ξένη μάνα παραμάνα ξέν’ αδέ- ξεν’ αδέρφια και ξαδέρφια;
3) “Δέντρου είχα στην αυλή μου” (Ν. Έβρου)
Τραγούδι από τα χωριά των Μεταξάδων.
Χορός: Δεντρίτσι
Δέντρου είχα στην αυλή μου, τζάνου μ’ κυπαρίσσι στου μπαχτσέ μου.
Κυπαρίσσι στου μπαχτσέ μου τζάνου μ’ του πουτίζω μαύρου δάκρυ.
Του πουτίζου μαύρου δάκρυ τζάνου μ’ του φαρμάκουσα του δέντρου.
Του φαρμάκουσα του δέντρου τζάνου μ’ κι έπισαν τα φύλλα τ’ κάτου.
Κι έπισαν τα φύλλα τ’ κάτου τζάνου μ’ έσκυψα να τα μαζέψου.
Κι έσκυψα να τα μαζέψου τζάνου μ’ βρίσκου ένα δαχτυλίδι.
Βρίσκου ένα δαχτυλίδι τζάνου μ’ όνομα είχει γραμμένο.
Όνομα είχει γραμμένο τζάνου μ’ το όνομα του λεν Μιτάξω.
4) “Τρεις αδερφούλες είμασταν” (Ν. Έβρου)
Τραγούδι από το χωριό Ασβεστάδες (Κιρέτσκιοϊ)
Χορός: Κουσευτός ή Γαϊτάνι
Τρεις αδερφούλες είµασταν γαϊτάνι ‘µ γαϊτάνι ‘µ (2)
κι οι τρεις θα παντριυτούµει γαϊτάνι ‘µ γαϊτανούδι
Η µια θα πάρει λοχαγό γαϊτάνι ‘µ γαϊτάνι ‘µ (2)
η άλλη αστυνόµο γαϊτάνι ‘µ γαϊτανούδι
Η τρίτη εν µικρότερη γαϊτάνι ‘µ γαϊτάνι ‘µ (2)
θα πάρει επιλοχία γαϊτάνι ‘µ γαϊτανούδι.
Κι οι τρεις νυφούδις έγιναν γαϊτάνι ‘µ γαϊτάνι ‘µ (2)
κι οι τρεις χαριτωµένεις γαϊτάνι ‘µ γαϊτανούδι.
Στο γάµο τους σφάζουν αρνιά γαϊτάνι ‘µ γαϊτάνι ‘µ (2)
κρασί µε τα βαρέλια γαϊτάνι ‘µ γαϊτανούδι.
5) “Ο χασάπης” (Ν. Έβρου)
Τραγούδι από το χωριό Ασπρονέρι (Ακ Μπουνάρ) των Μάρηδων.
Χορός: Χασαπιά
Να χασάπη παράδες δώς μας κρέας
βρε χασάπη κερατά να ‘ν από καλή μεριά. (2)
Και μου δίνει, κυρά μου, μια κοκκάλα
και μου δίνει μια κοκκάλα, μια γαϊδουρινή κεφάλα. (2)
Πέντε μήνες, κυρά μου, την-ε βράζω
πέντε μήνες την-ε βράζω στις εφτά την κατεβάζω. (2)
Και μου ήρθε, κυρά μου, ένας φίλος
και μου ήρθε ένας φίλος της γειτόνισσας ο σκύλος (2)
και μ’ αρπάζει, κυρά μου, την κοκκάλα
και μ’ αρπάζει την κοκκάλα από μέσ’ απ’ την τσουκάλα. (2)
6) “Ζουμπουλάκι μου” (Ν. Έβρου)
Χορός: Γίκνα ή Ξέσυρτος
Ανάμεσα το ζουμπουλάκι μου ανάμεσα να σε δυο βουνά
ζουμπουλάκι μου γαλάζιο κλίμα ήταν φυτρουμένου. (2)
Κάμνει σταφύ- το ζουμπουλάκι μου κάμνει σταφύλι Ραζακί (ποικιλία σταφυλιών)
ζουμπουλάκι μου γαλάζιο και το κρασί (‘τ) μελάτο. (2)
Το πίνουν α- το ζουμπουλάκι μου το πίνουν άν- άντρες δε μεθούν
ζουμπουλάκι μου γαλάζιο μάνες παιδιά δε κάμνουν.
Ας το ‘πινε το ζουμπουλάκι μου ας το ‘πινε -νε και η μάνα μου
ζουμπουλάκι μου γαλάζιο να μην ‘χε καν κι εμένα. (2)
7) “Για κατιβάτι στου χουρό” (Ν. Έβρου)
Χορός: Γίκνα ή Ξέσυρτος ή Χορός της Στράτας
Για κατιβά- ντιλμπέρ’ αμάν για κατιβάτι στου χουρό
για κατιβάτι στου χουρό ν’ακούσιτι τραγούδια.
Ν’ ακούσιτι- ντιλμπέρ’ αμάν να ακούσιτι να μάθιτι
ν’ ακούσιτι να μάθιτι πώς πιάνεται η αγάπη.
Απού τα μά- ντιλμπέρ’ αμάν απού τα μάτια πιάνιτι
απού τα μάτια πιάνιτι στα χείλη κατιβαίνει.
Κι απού τα χεί- ντιλμπέρ’ αμάν κι απού τα χείλη στην καρδιά
κι απού τα χείλη στην καρδιά ριζώνει και δεν βγαίνει.
8) “Αλέξης αντρειωμένος” (Ν. Έβρου)
Χορός: Ζωναράδικος
Αλέξανδρους κι αμάν αμάν Αλέξανδρους ου βασιλιάς,
Αλέξης αντρειωμένος κι μικρο Κωνσταντίνος.(2)
Μαζί έτρουγαν κι αμάν αμάν μαζί έτρουγαν μαζί έπιναν,
Αλέξης αντρειωμένος μαζί χαρακοπιούνταν. (2)
Ακούν λαλιά βρ’ αμάν αμάν ακούν λαλιάν απ’ τον Θιό,
Αλέξης αντρειωμένος λαλιά απού τα ουράνια. (2)
Θα πάρει ο Τού- βρ’ αμάν αμάν θα πάρει ο Τούρκος το ψωμί,
Αλέξης αντρειωμένος θα πάρει και την Πόλη.(2)
9) “Με γελάσανε τα πουλιά” (Δυτική Θράκη)
Χορός : Συρτός συγκαθιστός
Με γέλασαν με γελάσανε τα πουλιά
με γελάσανε τα πουλιά της άνοιξης τ’ αηδόνια. (2)
Κι έφτιασα το κι έφτιασα το σπιτάκι μου
κι έφτιασα το σπιτάκι μου ψηλότερ’ από τ’ άλλα. (2)
Μ’ ιφτά ουχτώ μ’ ιφτά ουχτώ πατώματα
μ’ ιφτά ουχτώ πατώματα μ’ εξήντα παραθύρια. (2)
Στο παραθύ- στο παραθύρι κάθουμι
στο παραθύρι κάθουμι στους κάμπους αγναντεύω. (2)
Βλέπω το χά- βλέπω το χάρο να ‘ρχετε
βλέπω το χάρο νά ‘ρχεται παν’ στ’ άλογο καβάλα. (2)
