Μακεδονία (Ν. Σερρών, Ν. Δράμας)
Επιμέλεια κειμένων, επιλογή φωτογραφιών και βίντεο: Παναγιώτης Χαλκιόπουλος
1) Ορμανλί 2) Γκάϊντα βασί 3) “Να δεις γιαγιά” 4) Ένα κι ένα 5) Τσιγκαρέ 6) Μπάμπω χαβασί
1) Ορμανλί (Ν. Σερρών)
Αγαπητός χορός ιδιαίτερα στην Κοίμηση, τη Σκοτούσα, το Μελενικίτσι και το Βαμβακόφυτο, όπου χορεύεται σε κάθε κοινή εκδήλωση ακόμη και σήμερα. Συναντάται και με την ονομασία Ουρμανλί. Υπάρχει βέβαια, διαφορά στον τρόπο που χορεύεται ο χορός από χωριό σε χωριό. Για παράδειγμα η Σκοτούσα και η Κοίμηση το χορεύουν διαφορετικά από το Βαμβακόφυτο.
Η ονομασία του, σημαίνει το μέρος ή το χωριό που έχει δάσος. (“Ορμάν” στα Τούρκικα σημαίνει,“δάσος”). Να σημειωθεί ότι το Δασοχώρι Σερρών στην περιοχή της Ηράκλειας ονομαζόταν Ορμανλί, όμως ο χορός δεν προέρχεται από εκεί και ούτε χορεύεται εκεί.
Πηγή – Πληροφορίες : Βασίλης Τερζής
Προτεινόμενο βίντεο 1: Χορεύουν ντόπιοι κάτοικοι από το Βαμβακόφυτο το 2006.
2) Γκάϊντα βασί (Ν. Σερρών)
Πολύ αγαπημένος σκοπός των ντόπιων κατοίκων του νομού Σερρών. Χορεύεται σε αρκετά χωριά του νομού. Μερικά από αυτά είναι η Σκοτούσα, το Φλάμπουρο, η Κοίμηση, το Νέο Πετρίτσι, το Βαμβακόφυτο, η Ορεινή, το Χαροπό, το Μελενικίτσι και το Σιδηρόκαστρο. Αξιοσημείωτο είναι ότι υπάρχει μεγάλη απόκλιση στα χορευτικά μοτίβα από χωριό σε χωριό. Συγκεκριμένα έχουν καταγραφεί τουλάχιστον επτά διαφορετικοί τρόποι που χορεύεται η Γκάϊντα εντός του νομού.
Η μελωδία του χορού στα χωριά που συναντάται είναι κατά βάση μία. Στο Νέο Πετρίτσι, όμως, συγκεκριμένα, υπάρχει επιπρόσθετα και μία άλλη μελωδία η οποία ονομάζεται Πετρίτς χαβασί.
Πηγή – Πληροφορίες: Βασίλης Τερζής
Προτεινόμενο βίντεο 1: Η Γκάϊντα όπως χορεύεται στο Νέο Πετρίτσι.
Προτεινόμενο βίντεο 2: Η Γκάϊντα όπως χορεύεται στην Κοίμηση. (Με τον ίδιο τρόπο χορεύεται και στο Νέο Πετρίτσι με βασική διαφορά το κουλούριασμα που γίνεται στο γρήγορο μέρος του χορού στην αρχή και το τέλος του κύκλου και φαίνεται χαρακτηριστικά στα βίντεο 1 και 3)
Προτεινόμενο βίντεο 3: Η Γκάϊντα όπως χορεύεται στο Νέο Πετρίτσι. Σχετικά με την θέση των χεριών στο πρώτο μέρος του χορού πιθανόν υπάρχει διάσταση απόψεων ή δύο διαφορετικοί τρόποι.
3) “Να δεις γιαγιά” (Ν. Δράμας)
Χορός από το χωριό Καλή Βρύση . Το τραγούδι “Να δεις γιαγιά τον εγγονό” και ο σκοπός είναι μοιρολόι και αναφέρεται στο Μακεδονομάχο Άρμεν Κούπτσιο ο οποίος καταγόταν από το Βώλακα. Μόλις στα δεκαεννιά του χρόνια οι Τούρκοι τον κρέμασαν στην πλατεία της Δράμας το 1908 την περίοδο της Βουλγαρικής κατοχής.
Πηγή – Πληροφορίες : Κατερίνα Αστερίου – Καβάζη.
Προτεινόμενο βίντεο 1: (Ο χορός ξεκινάει στο 1:45)
Προτεινόμενο βίντεο 2: Χορεύουν ντόπιοι.
4) Ένα κι ένα (Ν.Σερρών)
Σκοπός και χορός ιδιαίτερα αγαπητός στο Σιδηρόκαστρο και στην ευρύτερη περιοχή που χορεύεται με κάποιες διαφορές από χωριό σε χωριό. Για παράδειγμα στη Σκοτούσα, το Βαμβακόφυτο, το Μελενικίτσι και το Παλαιόκαστρο χορεύεται με ένα συγκεκριμένο χορευτικό μοτίβο ενώ στο χωριό Χαροπό με άλλο.
Άλλα χωριά στα οποία φαίνεται ότι χορεύεται ή χορευόταν ο χορός είναι η Ηράκλεια και η Κοίμηση.
Τέλος αξίζει να αναφέρουμε ότι υπάρχουν στίχοι τραγουδιού. Επειδή, όμως, με την πάροδο του χρόνου έχει επικρατήσει να χορεύεται συνήθως μόνο με τα νταούλια και τους ζουρνάδες, δηλαδή χωρίς το τραγούδι, έχει μειωθεί κατά πολύ η διάρκειά του στα λαϊκά πανηγύρια.
Πηγή – Πληροφορίες : Βασίλης Τερζής
Προτεινόμενο βίντεο : Το “Ένα κι ένα” όπως χορεύεται στα χωριά Σκοτούσα, Βαμβακόφυτο, Μελενικίτσι και Παλαιόκαστρο.
5) Τσιγκαρέ (Ν.Σερρών)
Χορός από το χωριό Μελενικίτσι που τον συναντάμε και με την ονομασία “Σαμ Σαμ Σαμαρίνα” που προέρχεται από το τραγούδι που ξεκινάει με αυτά τα λόγια.
Πηγή – Πληροφορίες : Βασίλης Τερζής
Προτεινόμενο βίντεο :
6) Μπάμπω χαβασί (Ν.Σερρών)
Σκοπός και χορός από τα χωριά της ευρύτερης περιοχής Ηράκλειας Σκοτούσας που παιζόταν και χορευόταν στο ξεπροβόδισμα της νύφης. Πρωτοχορευτής ήταν ο γηραιότερος άντρας η κάποια γυναίκα της οικογένειας συχνά η γηραιότερη.
Σύμφωνα με κάποιες αναφορές στο τέλος του σκοπού ο πρωτοχορευτής έκαιγε την τραγιάσκα αν ήταν άντρας ή το τσεμπέρι αν ήταν γυναίκα αντίστοιχα.
Δύο από τα χωριά που υπάρχουν αναφορές ότι συναντάται ο χορός είναι το Βαμβακόφυτο και το Μελενικίτσι.
Τέλος τον χορό τον συναντάμε και με την ονομασία Της Μπάμπως ή Μπάμπα βασί και είναι από τους χορούς που συχνά γυρίζουν σε Ναστρίτζινι.
Πηγή – Πληροφορίες : Βασίλης Τερζής
Προτεινόμενο βίντεο :Χορεύουν κάτοικοι του Βαμβακοφύτου με συντονιστή τον αείμνηστο Νίκο Κουλιάλη. Στο τέλος ο χορός γυρίζει σε Ναστρίτζινι.
Φορεσιές
Ν. Δράμας
Ν. Δράμας
Τραγούδια και σκοποί
Τραγούδια και σκοποί: 1) “Άσπρα μου περιστέρια” 2) Τσιγκαρέ 3) Αράπ Χαβασί 4) Ένα κι ένα 5) “Να δεις γιαγιά” 6) Ορμανλί 7) Μοναστήρ χαβασί 8) Γκάιντα βασί
Άσπρα μου περιστέρια
Άσπρα μου περιστέρια
Τραγούδι από την Ανατολική Μακεδονία
Χορός : Συρτός
Άσπρα μου περιστέρια μαύρα μου πουλιά
ν-εκεί ψηλά π’ πετάτε και διαβαίνετε (2)
για κοντοκαρτερέστε, χαμηλώσετε,(2)
να γράψω ένα γράμμα μια ψιλή γραφή,(2)
να στείλω στην αγάπημ’ να μην καρτερεί.(2)
Θέλει τα μαύρα, ας βάνει, θέλει, ας παντρευτεί,(2)
θέλει καλόγρια, ας γένει, να ρασοφορεί.(2)
ν-Εδώ στον τόπο πού ‘ρθα, εδώ θα παντρευτώ,
θα πάρω ένα κοράσι δεκαοχτώ χρονώ,
(μάγισσας θυγατέρα, μάγισσας παιδί
μαγεύει τα καράβια και δεν αρμενούν,
μαγεύει τις θάλασσες και δεν κυματούν,
εμάγεψε και μένα, δε μπορώ να ‘ρθώ.
Όταν κινήσω νά ‘ρθω, χιόνια και νερά
κι όταν γυρίσω πίσω, ήλιος, ξαστεριά.)
Μουσικά Όργανα
Νομός Σερών
Τα μουσικά όργανα που χρόνια τώρα διασκέδαζαν, διασκεδάζουνκαι συνοδεύουν τους ντόπιους κατοίκους του νομού Σερρών σε κάθε φάση της ζωής τους είναι κατά κύριο λόγο οι ζουρνάδες και τα νταούλια.
Μια χαρακτηριστική τοπική ορχήστρα (ή ζυγιά ή κομπανία ή όργανα ή γύφτοι)αποτελείται από δύο ζουρνάδες και ένα νταούλι. Ο πρώτος ζουρνάς (μάστορας ή πριμαδόρος) κρατά το ισοκράτημα και ελάχιστες φορές ακολουθά στη μελωδία τον πρώτο.
Σε γνωστά πανηγύρια και γιορτές, ακόμη και σήμερα, όταν υπάρχει μεγάλη συμμετοχή από τον κόσμο και εκτεταμένη (χρονικά) διάρκεια στο γλέντι, παίζουν τρεις και παραπάνω ζουρνάδες ταυτόχρονα μαζί με δύο έως πέντε νταούλια.
Σε πιο περιορισμένη έκταση και ιδιαίτερα στο ορεινό τμήμα του νομού συναντάται η γκάιντα που συνοδεύονταν από νταχαρέδες (ή νταϊρέδες) παλαιότερα και από νταούλι στα νεώτερα χρόνια.
Σε ορισμένα χωριά (π.χ. Ποντισμένο) επίσης οι τοπικές ζυγιές αποτελούνταν από μακεδονικές λύρες και νταχαρέδες.
Ξακουστοί είναι οι οργανοπαίχτες , ζουρνατζίδες και νταουλτζίδες από την Ηράκλεια (Τζουμαγιά), το Φλάμπουρο, την Ανθή, το Σιδηρόκαστρο όπου ακόμα και σήμερα μπορεί κανείς να βρει αξιόλογα ζευγάρια από παλαιότερους και νεότερους μουσικούς.
Γκαϊτατζίδες υπήρχαν κατά κύριο λόγο στον Ξηρότοπο, την Άνω και Κάτω Ορεινή ενώ οργανοπαίχτες που έπαιζαν μακεδονική λύρα κυρίως στο Ποντισμένο.
Στην εποχή μας αυτοί που ασχολούνται με τη γκάιντα και τη μακεδονική λύρα είναι ελάχιστοι ενώ ζουρνά παίζουν πολλοί ακόμη, με τους νεότερους και καινούργιους όμως να αγνοούν τις παλιές μελωδίες και χορούς και να παίζουν περισσότερο σύγχρονα τραγούδια από το λαϊκό και λαϊκοδημοτικό ρεπερτόριο.
Πηγή – Πληροφορίες : Βασίλης Τερζής
Βίντεο: Νταούλια και ζουρνάδες από το 4ο φεστιβάλ ζουρνά στην Ηράκλεια (Τζουμαγιά) Σερρών.
Νομός Δράμας
Η περιοχή της Δράμας έχει πλούσια μουσική παράδοση. Τραγούδια και χοροί κυριαρχούν σε κάθε κοινωνική εκδήλωση.
Τα τραγούδια των ντόπιων κατοίκων και η μουσική που συνοδεύει τους χορούς τους εκτελούνται από ντόπιους αυτοδίδακτους μουσικούς.
Τα όργανα που κυριαρχούν είναι η μακεδονική λύρα (αχλαδόσχημη), η γκάιντα, ο νταχαρές ή νταϊρές (ντέφι).
Η μακεδονική λύρα διαφέρει από τους άλλους τύπους λύρας στην Ελλάδα, τόσο στο κούρδισμα όσο και στον τρόπο που παίζεται, με έναν ιδιαίτερο και μοναδικό ήχο.Κατασκευάζεται από τους ίδιους τους οργανοπαίκτες. Η σκάφη, το χέρι και η κεφαλή γινόταν από μονοκόμματο ξύλο. Φτιάχνεται κυρίως από ξύλο μουριάς γιατί δεν στραβώνει, ούτε ραγίζει. Χρησιμοποιούν όμως και ξύλο καρυδιάς.
Από τους αρχαιότατους χρόνους ο νταχαρές είναι το βασικό ρυθμικό όργανο. Τον κατασκευάζουν οι ίδιοι οι οργανοπαίχτες από κατσικίσιο δέρμα, ενώ το στεφάνι (κλασνάκι) από ξύλο καρυδιάς, καστανιά ή όξιάς. Στο στεφάνι τοποθετούνται μικρά μεταλλικά κύμβαλα. Οι διαστάσεις του νταχαρέ ποικίλουν από χωριό σε χωριό και από νταχαρετζή σε νταχαρετζή.
Πηγή – Πληροφορίες : Κατερίνα Αστερίου Καβάζη
Βίντεο 1: Παλιοί οργανοπαίχτες από την Καλή Βρύση.
Βίντεο 2: Γκάιντες και νταχαρέδες από σύγχρονο γλέντι στην Καλή Βρύση με τη συμμετοχή πολλών νέων οργανοπαιχτών του χωριού.
