Κυκλάδες
Επιμέλεια κειμένων, επιλογή φωτογραφιών και βίντεο: Παναγιώτης Χαλκιόπουλος
Χοροί από την Πάρο και τη Νάξο
1) Αγέρανος 2) Βλάχα 3) Κοτσάκια 4) Χασάπικο 5) Καλαματιανός
1) Αγέρανος (Πάρος)
Είναι ο χαρακτηριστικότερος χορός της Πάρου. Χορεύεται και τραγουδιέται την περίοδο της Αποκριάς με αυτοσχέδια δίστιχα κυρίως ερωτικού και σατιρικού περιεχομένου των μερακλήδων χορευτών, χωρίς τη συνοδεία μουσικών οργάνων. Η συνήθης λαβή είναι από τους ώμους ή αγκαλιαστά ενώ σπανιότερη είναι η σταυρωτή ή θηλυκωτή.
Χορεύεται στα σπίτια ή και στους μαχαλάδες από τα μέλη της οικογένειας ή και ολόκληρου του σογιού.
Πηγή – Πληροφορίες : Γιώργος Λιάρος
Προτεινόμενο βίντεο 1: Αγέρανος με αγκαλιαστή λαβή και από τους ώμους.
Προτεινόμενο βίντεο 2: Αγέρανος με λαβή από τους ώμους.
2) Βλάχα (Νάξος)
Πρόκειται για τον κατ’ εξοχήν αποκριάτικο χορό του νησιού. Παλιότερα τις απόκριες τα γλέντια στη Νάξο δεν είχαν τελειωμό. Αρχίζανε από την Κυριακή του Ασώτου και τελειώνανε την Καθαρά Δευτέρα. Στην αρχή πιάνονταν και χόρευαν κάποιους χορούς μόνοι τους οι άνδρες. Στη συνέχεια του γλεντιού έμπαιναν σαν αμπροστινοί (πρώτοι) στο χορό οι χορευταράδες για να εντυπωσιάσουν τις γυναίκες του χωριού. Στα γλέντια αυτά χόρευαν καλαματιανούς, συρτούς και μπάλλους αλλά ο κυρίαρχος χορός ήταν η Βλάχα.
Κάποια χωριά του νησιού που οι κάτοικοί τους χορεύουν Βλάχα είναι η Απείρανθος, το Φιλώτι, η Κωμιακή, η Κόρωνος και ο Κυνίδαρος, με κάποιες διαφορές στο χορευτικό μοτίβο από χωριό σε χωριό.
Πηγές – Πληροφορίες : Βασίλης Χατζόπουλος, Σταύρος Σπηλιάκος.
Προτεινόμενο βίντεο : Η Βλάχα όπως χορεύεται στον Κυνίδαρο.
3) Κοτσάκια (Νάξος)
Ο χορός αυτός χορευόταν στην Κωμιακή ή Κορωνίδα και ήταν συνήθως ο χορός που ακολουθούσε τον Καλαμαθιανό στο ξεκίνημα του γλεντιού (σύμφωνα με τη λαογράφο Σοφία Αλιμπέρτη από την Κωμιακή). Στο σκοπό αυτό, ο οποίος παιζόταν με τσαμπούνα, οι οργανοπαίχτες έλεγαν κοτσάκια σε όλους τους συμμετέχοντες στον χορευτικό κύκλο και έτσι ο χορός κρατούσε πολύ ώρα. Τα κοτσάκια είναι αυτοσχέδια παραδοσιακά δίστιχα ή τετράστιχα που εξέφραζαν τα συναισθήματα του δημιουργού τους.
Πηγή – Πληροφορίες : Απόστολος Ψαρρός
Προτεινόμενο βίντεο :
4) Χασάπικο (Πάρος)
Χορός που χορεύεται στο χωριό Λεύκες.
Ο σκοπός πρωτακούστηκε στο χωριό από τον σαντουριέρη Τάσο Ραγκούση με πολλά δεξιοτεχνικά μουσικά μέρη και αγαπήθηκε ιδιαίτερα.
Ο σκοπός αυτός ταξίδεψε από τη Σύρο γι’ αυτό και τον συναντάμε και σαν Χασάπικο Συριανό. Ενδεχομένως να είναι επηρεασμένος από ρεμπέτικα – σμυρναίικα τραγούδια που στη Σύρο ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένα.
Τον συναντάμε, επίσης και με την ονομασία “Ο Βράχος”.
Πηγή – Πληροφορίες : Γιώργος Λιάρος
Προτεινόμενο βίντεο 1:
Προτεινόμενο βίντεο 2:
5) Καλαματιανός (Πάρος)
Ο χορός αυτός χορευόταν συνήθως την περίοδο της Αποκριάς και παλιότερα, πολλές φορές, δεν τον διέκριναν από τον Αγέρανο. Οι Παριανοί του έδωσαν το δικό τους τοπικό χαρακτήρα διαφοροποιώντας λίγο το κινητικό του μοτίβο από τον γνωστό πανελλήνιο Καλαματιανό και τον διαφοροποίησαν ακόμα και από περιοχή σε περιοχή.
Τραγούδια με τα οποία χόρευαν τον Καλαματιανό στην Πάρο είναι τα “Είχα μιαν αγάπη”, “Η αρχή του έρωτα”, “Μια συννεφιασμένη μέρα” και “Βασιλιοπούλα εθέριζε”
Πηγή – Πληροφορίες : Γιώργος Λιάρος
Προτεινόμενο βίντεο :
Φορεσιές
1) Νάξος
Ανδρική φορεσιά από τη Νάξο (Ιματιοθήκη Σταματίνας Μπογέα / paradosiakes-endymasies.gr)
Γυναικεία φορεσιά από τη Νάξο (Ιματιοθήκη Σταματίνας Μπογέα / paradosiakes-endymasies.gr)
Γυναικεία φορεσιά από τη Νάξο (Ιματιοθήκη Σταματίνας Μπογέα / paradosiakes-endymasies.gr)
Γυναικεία φορεσιά από τη Νάξο (Ιματιοθήκη Σταματίνας Μπογέα / paradosiakes-endymasies.gr)
2) Πάρος
Γυναικεία φορεσιά από την Πάρο (Ιματιοθήκη Σταματίνας Μπογέα / paradosiakes-endymasies.gr)
Γυναικεία φορεσιά από την Πάρο (Ιματιοθήκη Σταματίνας Μπογέα / paradosiakes-endymasies.gr)
Γυναικεία φορεσιά από την Πάρο (Ιματιοθήκη Σταματίνας Μπογέα / paradosiakes-endymasies.gr)
Φορεσιές από την Πάρο (katerinabas / timetoast.com)
Γυναικεία φορεσιά από την Πάρο (Ιματιοθήκη Σταματίνας Μπογέα / paradosiakes-endymasies.gr)
Τραγούδια και σκοποί
1) “Αμυγδαλοτσακίσματα” 2) “Με κοτσάκια φανερώνω” 3) “Τα παλαιά μου βάσανα” 4) “Η αρχή του έρωτα” 5) Χασάπικο
1) “Αμυγδαλοτσακίσματα” (Πάρος)
1) “Αμυγδαλοτσακίσματα” (Πάρος)
Αυτοσχέδια δίστιχα ερωτικού και όχι μόνο περιεχομένου.
Χορός: Αγέρανος.
Κάθομαι και σε σκέφτομαι και το μαντήλι βρέχω (2)
πάνε δυο μήνες πού φυες και γράμμα σου δεν έχω. (2)
Αμυγδαλοτσακίσματα σου στέλνω χαιρετίσματα.(2)
Της θάλασσας τα κύματα πατώ και δε βουλιούνε (2)
σαν θέλω εγώ να σ’ αγαπώ κανέναν δε φοβούμαι. (2)
Αμυγδαλοτσακίσματα σου στέλνω χαιρετίσματα. (2)
Τα μάτια σου έχουν έρωτα και μέσα ψιχαλίζουν (2)
και μέσα στο ψιχάλισμα καράβια αρμενίζουν. (2)
Στα όρη βγαίνει η κάπαρη τα λόγια σου είναι ζάχαρη. (2)
Ήθελα νά ‘χα δυο καρδιές τη μιά να στη χαρίσω (2)
την άλλη να την έχω εγώ για να μπορώ να ζήσω. (2)
Αμυγδαλοτσακίσματα σου στέλνω χαιρετίσματα. (2)
2) “Με κοτσάκια φανερώνω” (Νάξος)
2) “Με κοτσάκια φανερώνω” (Νάξος)
Κοτσάκια (ομοιοκατάληκτα δίστιχα) από την Κωμιακή. Χορός: Κοτσάκια
Με κοτσάκια φανερώνω της καρδούλας μου τον πόνο.
Μες την καρδιά μου τη χρυσή εμπήκες πρώτη πρώτη εσύ.
Στην καρδιά μου τη μεγάλη μες τη μέση σ΄ έχω βάλει.
Βρε κι αν τυχόν και δε σ’ αρέσει πες μου να σ΄αλλάξω θέση.
Κανόνισε να σε θωρώ πιο τακτικά για δε μπορώ.
Είδα σε κι ο νους μου εγίνη περιβόλι με τσι κρίνοι.
Θα σε πάρω μάνι μάνι με παπά και με στεφάνι.
Κι αν δε θέλει ο μπαμπάς σου να σε κλέψω ετοιμάσου.
Μια φωτογραφία θέλω με το κόκκινο καπέλο.
Μή σε μέλει κοπελιά μου δίνω σου την εδικιά μου.
3) “Τα παλαιά μου βάσανα” (Νάξος)
Χορός: Βλάχα
Τα παλαιά μου βάσανα περά- καλέ περάσανε και πάνε.
Λελαλέ (ολαλέ) κι αμάν αμάν τα παλαιά μου βάσανα.
Τα τωρινά γινήκανε φίδια καλέ, φίδια για να με (μας) φάνε.
Λελαλέ (ολαλέ) κι αμάν αμάν τα τωρινά γενήκανε.
Τα βάσανά μου τραγουδώ τον πο- καλέ, τον πόνο μου γλεντίζω.
Λελαλέ (ολαλέ) κι αμάν αμάν τα βάσανά μου τραγουδώ.
Κι όπως τον έβρω τον καιρό έτσι καλέ, έτσι τον αρμενίζω.
Λελαλέ (ολαλέ) κι αμάν αμάν κι όπως τον έβρω τον καιρό.
Θα τη γλεντήσω τη ζωή κι αυτό καλέ κι αυτό θα κάνω μόνο.
Ολαλέ κι αμάν αμάν θα τη γλεντήσω τη ζωή.
Θα διώχνω μες απ’ την καρδιά κάθε καλέ κάθε καημό και πόνο.
Ολαλέ κι αμάν αμάν θα διώχνω μες απ’ την καρδιά.
Ετούτα είναι βάσανα κι όχι καλέ κι όχι τα περασμένα.
Λελαλέ κι αμάν αμάν ετούτα είναι βάσανα.
Ανοίξανε οι φλέβες μου και τρέ- καλέ, και τρέχουν ματωμένα.
Λελαλέ κι αμάν αμάν ετούτα είναι βάσανα.
4) “Η αρχή του έρωτα” (Πάρος)
4) “Η αρχή του έρωτα” (Πάρος)
Χορός: Καλαματιανός
Η αρχή του έρωτα ήταν ένα μπουκέτο
εσύ μου το επρόσφερες και μου πες μύρισέ το.
Το πήρα και το μύρισα το ‘βαλα στην καρδιά μου
αυτή η βαριά η μυρωδιά καίει τα σωθικά μου.
Τώρα σκληρέ και άπονε μου το γυρεύεις πίσω
οι δυο καρδιές γινήκαν μια, πώς να το ξεχωρίσω;
Που αν θελήσω από ‘κει εσένανε να βγάλω
θα ξεριζώσω την καρδιά μαζί σου δίχως άλλο.
Μουσικά Όργανα
1) Πάρος 2) Νάξος 3) Κέα (Τζιά)
1) Πάρος
Τα αρχαιότερα όργανα της Πάρου, ο άσκαυλος (τσαμπούνα) και το πληνθίον (τουμπάκι) αποτελούν και στις μέρες μας τη βάση της διασκέδασης κυρίως κατά την περίοδο των απόκρεω. Οι κομπανίες απαρτίζονται από βιολί, λαούτο και σαντούρι ή από βιολί, λαούτο, σαντούρι και κλαρίνο. Και είναι ευτύχημα ότι τα σχήματα αυτά αναβιώνουν σήμερα από άξιους συνεχιστές της μουσικής παράδοσης, οι οποίοι με γνώση επιστημονική και πάθος αναδεικνύουν ό,τι όμορφο, αληθές και γνήσιο παρέλαβαν από τους παλαιότερους.
Εξ’ αιτίας επηρεασμών κυρίως από την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη με τις οποίες οι Παριανοί είχαν εμπορικές σχέσεις , τις προηγούμενες δεκαετίες στην Πάρο αναπτύχθηκαν μπουζουκοειδείς ορχήστρες που προσπαθούσαν να αποδώσουν χορευτικούς νησιώτικους σκοπούς με το μπουζούκι να αντικαθιστά τον ελληνικότατο ταμπουρά.
Πηγή – Πληροφορίες : Μανώλης Χανιώτης
Διάφορες τσαμπούνες από τις Κυκλάδες και τα Δωδεκάνησα
Παριανό τουμπάκι
2) Νάξος
Τα λαϊκά μουσικά όργανα που δέθηκαν με τη Νάξο είναι το σουβλιάρι (φλογέρα), το ντουμπάκι ή τουμπάκι (τύμπανο), η τζαμπούνα ή τσαμπούνα, το βιολί και το λαούτο. Το σουβλιάρι συμμετείχε σε γλέντια μέχρι και τις πρώτες δεκαετίες του 1900
Στη Νάξο παλιότερα η τσαμπούνα κατείχε πρωταγωνιστικό ρόλο στη ζωή των κατοίκων. Όλα τα γλέντια, όπως γάμοι, βαφτίσια, γιορτές, Αποκριές, γίνονταν με τη συνοδεία τσαμπούνας, καθώς δεν ήταν ακόμη γνωστά το βιολί και το λαούτο που κυριαρχούν σήμερα.
Σήμερα οι τσαμπούνες χρησιμοποιούνται στα γλέντια της παρέας στα σπίτια και στις Απόκριες. Στη συνέχεια αναλαμβάνουν τον πρώτο ρόλο το βιολί και το λαούτο, που ήρθαν στη Νάξο από το «δρόμο» της Μ. Ασίας. Όλα τα όργανα αυτά, μα ιδιαίτερα το βιολί, αγαπήθηκαν πολύ από τους Ναξιώτες και σφράγισαν την “μουσική” ζωή τους, τον τελευταίο αιώνα.
Η τσαμπούνα σήμερα παίζεται από αυτοδίδακτους οργανοπαίκτες σε πανηγύρια σε ορεινά χωριά όπως το Φιλότι, η Απείρανθος και η Κόρωνος κυρίως την περίοδο της Αποκριάς και κατασκευάζεται από τους ίδιους τους οργανοπαίκτες οι οποίοι είναι κυρίως βοσκοί.
Όσο περνούν τα χρόνια, όμως, οι τσαμπουνιάρηδες γίνονται όλο και λιγότεροι, αφού ελάχιστοι νέοι ενδιαφέρονται να ασχοληθούν.
Τέλος το τουμπάκι είναι το συνοδευτικό όργανο, το «ταίρι» της τσαμπούνας. Είναι το κρουστό όργανο που δίνει το ρυθμό στους χορευτές.
Πηγή – Πληροφορίες : naxosisland.eu/gr , schoolpress.sch.gr (ΕΠΑΛ Νάξου)
Τσαμπουνιάρης στη Νάξο “επί το έργον”
Λαϊκοί οργανοπαίχτες στη Νάξο παίζουν τσαμπούνα και τουμπάκι
Τσαμπούνα και τουμπάκι στη Νάξο
Τουμπάκι στη Νάξο
3) Κέα (Τζιά)
Η παραδοσιακή ιδιαιτερότητα της Κέας, που διατηρήθηκε παρά τη μικρή απόσταση του νησιού από την Αθήνα, φαίνεται έντονα μέσ’ από τη μουσική της.
Η μουσική φυσιογνωμία της γίνεται ιδιαίτερα αισθητή και κατανοητή από τις δύο ζυγιές οργάνων που την αντιπροσωπεύουν : την τσαμπούνα με το τουμπί και κάποιες φορές και το βιολί με το λαούτο. Αυτές οι ζυγιές αντικατοπτρίζουν τους δύο “μουσικούς κόσμους” της Τζιάς, τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, που εκφράζει η μουσική της.
Η ζυγιά βιολιού – λαούτου αντιπροσώπευε κυρίως την αριστοκρατία ενώ η τσαμπούνα και το τουμπί τους βοσκούς και τους αγρότες.
Τα ρεπερτόρια του βιολιού και της τσαμπούνας, μέχρις ενός σημείου συνυπάρχουν. Υπάρχουν και κάποια παλιά κομμάτια που έχουν μεταφερθεί από την τσαμπούνα στο βιολί.
Η τσαμπούνα και το βιολί συνόδευαν τα γλέντια που έκαναν στα Τζιώτικα πανηγύρια.
Τα πανηγύρια στην Τζιά ήταν περισσότερο οικογενειακά. Μετά τη λειτουργία μαζεύονταν στα διάφορα σπίτια ή και στον περίβολο της εκκλησίας ή στη αυλή του ξωκλησιού και με τη συνοδεία των βιολιών ή άλλοτε με τις τσαμπούνες έκαναν τα καλύτερα γλέντια.
Η τσαμπούνα παιζόταν σε όλες τις περιστάσεις εκτός μόνο από τους γάμους.
Το βιολί έχει εκτενέστερο ρεπερτόριο σε σχέση με την τσαμπούνα. Με το βιολί έπαιζαν επίσης παλαιότερα ζεϊμπέκικο και καρσιλαμά που τα χόρευαν οι πρόσφυγες.
Πηγή – Πληροφορίες : Γιάννης Σέρβος, Ελένη Πετράκη – Σέρβου
Προτεινόμενο βίντεο : Τζιώτικη ζυγιά με τσαμπούνα και τουμπάκι.
Παραπομπές
1) Πάρος (φορεσιές) : timetoast.com/katerinabas
2) Πάρος (φορεσιές) : en.calameo.com
